Khi xem bộ phim truyền hình "Cuộc Trường chinh vĩ đại", có một cảnh quay không biết mọi người có để ý hay không.
Một người chạy đến trước mặt Tưởng Giới Thạch, khai báo với phía Quốc dân đảng về tình hình của Hồng quân. Hắn tưởng mình mang đến tình báo có giá trị, lẽ ra phải được coi trọng, nhưng khung cảnh trong ống kính không hề náo nhiệt như tưởng tượng. Không có mấy lời thoại, cũng chẳng có cảnh tượng hoành tráng gì, vài câu nói trôi qua, người này dường như bị gạt sang một bên.
Cảnh quay này rất ngắn, ngắn đến mức không ít người xem xong là quên luôn.
Nhưng sau này khi lật lại đoạn lịch sử ấy, tôi mới phát hiện câu chuyện của người này không hề đơn giản như trong ống kính. Thứ hắn trao đi tuyệt đối không chỉ là vài câu tình báo, mà là một tấm bản đồ có thể thay đổi số phận của rất nhiều người.
Hắn tên là Khổng Hà Sủng.
Ngày nay nhắc đến cái tên này, có lẽ mọi người đều khá xa lạ. Nhưng đặt vào căn cứ địa cách mạng Tương-Ngạc-Cám (Hồ Nam, Hồ Bắc, Giang Tây) khoảng năm 1930, hắn không phải một kẻ vô danh. Hắn từng tham gia khởi nghĩa Bình Giang, từng làm quân trưởng Hồng quân Quân đoàn 16, cũng từng là người phụ trách quân sự chủ yếu của Quân khu Tương-Ngạc-Cám. Một người bước ra từ mưa bom bão đạn, từng chỉ huy cả một đội quân, cuối cùng tại sao lại đi đến bước phản bội?
Chuyện này phải kể từ năm 1934.
Năm ấy, những ngày tháng của Khu Xô viết Trung ương vô cùng khó khăn. Cuộc phản "vây quét" lần thứ năm diễn ra không thuận lợi, quân đội Quốc dân đảng không ngừng tiến sát, Hồng quân vừa phải đánh trận, vừa phải tìm cách giữ vững căn cứ địa. Những nơi trước đây có thể hoạt động thong dong ngày càng ít đi, quân số, lương thực và đạn dược đều trở thành vấn đề. Với những người ở lại khu Xô viết, tình thế ngày một căng thẳng hơn, điều này không phải đọc vài văn bản là có thể cảm nhận được.
Khổng Hà Sủng cũng từng trải qua những ngày như vậy.
Tuy nhiên, có một điểm cần nói rõ: năm 1934, hắn không còn là vị quân trưởng đương nhiệm đang dẫn dắt Hồng quân Quân đoàn 16 chiến đấu như năm nào. Trước đó, vì một số lý do, hắn đã rời khỏi cương vị quân sự cũ, sau đó học tại Đại học Hồng quân và làm việc ở Bộ Tổng động viên của Quân ủy Cách mạng Trung ương. Nhưng chức vụ thay đổi không có nghĩa là những thông tin hắn nắm giữ mất đi giá trị. Hắn từng hoạt động lâu dài ở căn cứ địa Tương-Ngạc-Cám, hiểu khá sâu về tổ chức, bố trí quân sự của Hồng quân và nhiều địa điểm quan trọng.
Tháng 7/1934, lợi dụng cơ hội đi thị sát công tác ở Hưng Quốc, hắn rời bỏ Hồng quân, quay sang đầu quân cho phía Quốc dân đảng.
Điều thực sự khiến sự việc trở nên nghiêm trọng là thứ hắn mang theo trong tay.
Theo các tư liệu lịch sử liên quan, Khổng Hà Sủng đã vẽ sẵn tấm bản đồ đánh dấu nơi đóng quân của các cơ quan Trung ương. Hắn không phải đến phía địch rồi mới tạm thời nhớ lại vài câu, mà đã sắp xếp những thông tin mình biết thành tài liệu đối phương có thể dùng ngay. Hai trường hợp này khác nhau rất lớn. Nói miệng một địa danh, đối phương còn cần xác minh; còn bản đồ đã đánh dấu thì bước tiếp theo có thể nghiên cứu ngay cách điều quân, cách ném bom.
Với Tưởng Giới Thạch, đây đương nhiên là một tin tình báo có giá trị. Các cơ quan Trung ương ở đâu, những nhân vật quan trọng đại khái sống ở chỗ nào, đều là những câu hỏi mà quân đội Quốc dân đảng luôn muốn làm rõ. Tin tức Khổng Hà Sủng mang đến khiến đối phương nhìn thấy cơ hội tấn công trực tiếp vào các cơ quan Trung ương.
Phía Tưởng Giới Thạch sau đó chuẩn bị điều động máy bay ném bom khu vực đóng quân của các cơ quan Trung ương quanh Thụy Kim.
Sự việc đến bước này đã không còn đơn giản là chuyện một người phản bội.
Điều kiện của Khu Xô viết Trung ương khi ấy vốn đã gian khổ, nếu các cơ quan quan trọng bị tập kích bất ngờ, hậu quả rất có thể vô cùng nghiêm trọng. Vấn đề là kẻ địch tuy đã có bản đồ, nhưng không hoàn toàn nắm được hành động nội bộ của Hồng quân. Cục 2 Quân ủy Trung ương đã kịp thời trinh sát được tin tình báo về hoạt động của máy bay địch, Tăng Hy Thánh suốt đêm báo cáo lên tổng bộ. Các cơ quan Đảng, chính quyền và quân đội Trung ương lập tức khẩn cấp di chuyển, rút khỏi nơi đóng quân cũ, chuyển sang ẩn náu ở vùng Thực Khanh, núi Vân Thạch phía tây Thụy Kim.
Cuộc di chuyển này diễn ra trước trận ném bom.
Khi máy bay địch bay đến, các cơ quan Trung ương đã rời khỏi nơi cũ, phần lớn các cơ quan liên quan ở Thụy Kim nhờ vậy tránh được tổn thất lớn hơn.
Đọc đến đây, tôi luôn cảm thấy lịch sử đôi khi thật hiểm nghèo như vậy. Nhiều sự kiện lớn sau này được viết vào sách, vào thời điểm đó chưa chắc đã có tiếng động kinh thiên động địa nào. Có thể chỉ là một bức mật điện được gửi đến, một nhân viên vội vã chạy tới, một cuộc họp khẩn cấp được triệu tập, vài nhóm người thu dọn đồ đạc chuyển đi trong đêm. Việc thành công rồi, người bên ngoài chưa chắc biết giữa chừng đã xảy ra hiểm nguy gì; còn nếu chậm một bước, có lẽ lịch sử về sau đã phải viết khác.
Tất nhiên, không thể vì việc Khổng Hà Sủng phản bội xảy ra ngay trước cuộc Trường chinh mà quy toàn bộ nguyên nhân của cuộc chuyển quân chiến lược sau này của Hồng quân Trung ương cho một mình hắn. Thất bại trong cuộc phản "vây quét" lần thứ năm có vấn đề về chỉ huy quân sự, cũng có nhiều nguyên nhân khác như tương quan lực lượng giữa ta và địch, căn cứ địa ngày càng thu hẹp; bản thân việc chuyển quân chiến lược là một quyết sách trọng đại được hình thành từng bước. Nhưng sự phản bội của Khổng Hà Sủng quả thực đã làm tăng nguy cơ bại lộ của các cơ quan Trung ương, và cũng khiến những người lãnh đạo khi đó thấy rõ hơn mối nguy hiểm một khi tình báo quan trọng nội bộ rơi vào tay địch.
Hơn nữa, rắc rối mà hắn gây ra không chỉ ở Thụy Kim.
Khổng Hà Sủng làm việc lâu năm ở căn cứ địa Tương-Ngạc-Cám, biết rất nhiều tình hình ở đó. Đối với một đội quân, đánh trận không chỉ là ngoài tiền tuyến có bao nhiêu người, trong tay có bao nhiêu súng. Các trạm giao thông ở hậu phương nằm ở đâu, vật tư được vận chuyển thế nào, lực lượng vũ trang địa phương liên lạc ra sao, nơi nào có thể dừng chân nghỉ ngơi chỉnh đốn, những chi tiết ấy gộp lại mới là vốn liếng thực sự của một đội quân.
Người ngoài muốn làm rõ những điều này có thể phải tốn rất nhiều công sức; còn người am hiểu tình hình nội bộ khai ra thì có khi chỉ vài câu đã chạm đến chỗ hiểm yếu.
Sau khi đầu hàng địch, Khổng Hà Sủng đã dùng những thông tin mình nắm được để giúp phía Quốc dân đảng lập kế hoạch vây quét Hồng quân, còn tham gia các hoạt động chiêu an, dụ hàng. Những kinh nghiệm vốn dùng để xây dựng căn cứ địa, tổ chức đội ngũ, sang đến phía bên kia lại trở thành vốn liếng để đối phó với chiến hữu cũ. Áp lực quân sự mà căn cứ địa Tương-Ngạc-Cám phải chịu sau đó cũng không thể không được hiểu trong bối cảnh này.
Tuy nhiên, cụ thể đến sự hy sinh của một cán bộ nào đó hay thất bại của một trận đánh nào đó, không thể nói đơn giản rằng tất cả đều do Khổng Hà Sủng bán đứng tình báo gây ra. Căn cứ địa thời kỳ đó vốn đã đối mặt với nhiều vấn đề cùng lúc như quân địch tấn công, khó khăn trong tổ chức nội bộ và sai lầm trong chỉ huy quân sự. Nhưng một người am hiểu tình hình địa phương quay sang đầu quân cho đối thủ chắc chắn sẽ khiến tình thế vốn đã khó khăn càng thêm tồi tệ. Những thứ trước đây kẻ địch còn phải mò mẫm, giờ có thể lấy ra dùng ngay, đó mới là điều đáng sợ nhất của sự phản bội.
Vậy sau khi đầu hàng địch, Khổng Hà Sủng đã nhận được gì?
Phía Quốc dân đảng không phải không cho hắn lợi lộc. Hắn từng được bổ nhiệm làm nhân viên phụ trách chiêu an, sau đó lại giữ chức vụ trong quân đội Quốc dân đảng. Thời kỳ kháng chiến, hắn còn làm sư trưởng Sư đoàn tạm biên số 54. Nói cách khác, hắn không phải từ ngày phản bội đã chẳng vớ được gì. Ít nhất trong một khoảng thời gian khá dài, hắn quả thực đã nhận được địa vị và lợi ích từ lựa chọn của mình.
Nhưng trong đoạn trải nghiệm này, còn có một chi tiết rất đáng suy ngẫm.
Sau khi Phương Chí Mẫn bị bắt, phía Quốc dân đảng từng đem Khổng Hà Sủng ra để khuyên ông đầu hàng. Kẻ thẩm vấn nói với Phương Chí Mẫn rằng Khổng Hà Sủng nay rất được tin dùng, đã làm tham nghị hàm thiếu tướng, mỗi tháng có năm trăm đồng lương. Lời này nói rất thẳng: ông xem, người ta vốn cũng là người phía các ông, giờ sống rất khá. Chỉ cần chịu quay đầu, trước mắt đã có sẵn lợi lộc.
Câu trả lời của Phương Chí Mẫn cũng rất dứt khoát: "Tôi không thể giống như hắn. Tôi không ham tước vị, cũng không ham tiền bạc."
Cuộc đối thoại này không phải do người đời sau bịa ra, các ghi chép liên quan có trong tư liệu lịch sử về cuộc đối đầu giữa Phương Chí Mẫn và phía Quốc dân đảng. Kẻ địch cố dùng ví dụ của Khổng Hà Sủng để chứng minh phản bội là một lối thoát, nhưng Phương Chí Mẫn không chịu tiếp lời. Với ông, thứ bày ra trước mắt không phải là chuyện năm trăm đồng mỗi tháng và một danh hiệu, mà là rốt cuộc mình định sống như thế nào và định để lại điều gì.
Thực ra cả hai người đều biết tình thế lúc đó ra sao.
Phương Chí Mẫn bị giam trong ngục, tính mạng đã bị đe dọa nghiêm trọng. Khổng Hà Sủng thì đã sang phía bên kia, lĩnh lương, có thân phận mới. Đứng trong thực tế lúc đó mà nhìn, người sau dường như là kẻ biết tính toán cho bản thân hơn. Nhưng kéo dài thời gian ra một chút mà xem, những gì họ để lại cuối cùng hoàn toàn không phải cùng một thứ.
Trong ngục, Phương Chí Mẫn đã viết "Trung Quốc đáng yêu". Ông không có cơ hội tận mắt nhìn thấy một Trung Quốc mà mình hằng mơ ước, nhưng vẫn tin rằng đất nước này sẽ có một tương lai tươi sáng. Ngày nay đọc những dòng chữ ấy, mỗi người đương nhiên có cách hiểu riêng, nhưng có một điều rất rõ ràng: khi cái chết đã ở ngay trước mắt, ông vẫn không chịu đem niềm tin của mình đổi lấy một cơ hội sống.
Khổng Hà Sủng không làm được điều đó.
Ở đây cũng không cần phải kể cuộc đời một con người như thể từ đầu đến cuối chẳng có chút cống hiến nào, cũng không cần giả vờ rằng mình có thể biết hết mọi ý nghĩ của hắn khi phản bội. Hắn từng có chiến công, cũng từng có những trải nghiệm riêng. Nhưng đến thời khắc quan trọng nhất, hắn đã đưa ra một lựa chọn, và lựa chọn ấy đã làm tổn thương bao nhiêu người, không thể vì trước đây hắn từng lập công mà bỏ qua một cách nhẹ nhàng.
Điều đáng nói hơn là những ngày tháng sau này của hắn ở phía Quốc dân đảng cũng không phải một con đường quan lộ suôn sẻ. Năm 1943, hắn bị kết án ba năm tù vì liên quan đến các vấn đề như tham ô quân lương. Sau khi ra tù, hắn lưu lạc đi buôn bán. Sau khi nước Trung Hoa mới thành lập, hắn đổi tên để ẩn náu, cuối cùng bị bắt vào năm 1955 và qua đời vì bệnh năm 1956 tại Bệnh viện Công an Bắc Kinh.
Hắn từng cầm tấm bản đồ để đổi lấy tiền đồ cho bản thân, cũng từng mang thân phận mới đi khuyên người khác bước lên con đường giống mình. Rốt cuộc, những con người và vùng đất mà hắn từng quen thuộc, đội quân mà hắn từng phục vụ, đều trở thành quá khứ không thể né tránh trong cuộc đời hắn.
Nhìn lại cảnh quay thoáng qua trong "Cuộc Trường chinh vĩ đại", ta có thể hiểu vì sao một người như vậy đáng được kể riêng.
Dung lượng của phim lịch sử có hạn, không thể giải thích rõ nguyên do và hệ quả của từng nhân vật. Nhưng những người thực sự đáng chú ý thường lại là những người không có mấy lời thoại. Trong ống kính, hắn chỉ đứng đó, nói vài câu; ngoài ống kính, tấm bản đồ ấy từng khiến các cơ quan Trung ương đối mặt với một mối nguy hiểm thật sự, và những tin tình báo hắn cung cấp cũng trở thành công cụ để quân đội Quốc dân đảng đối phó với Hồng quân.
Tôi cảm thấy điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện của Khổng Hà Sủng không phải là dán cho hắn một cái nhãn rồi thôi, mà là nhìn cho rõ bản lĩnh và địa vị mà một người nắm giữ rốt cuộc có thể được dùng vào việc gì.
Cùng hiểu rõ quân đội, cùng am tường chiến trường, cùng đứng trước lựa chọn trong thời kỳ gian khổ nhất, có người đem tất cả những gì mình biết dâng cho kẻ thù, có người lại giữ vững giới hạn của mình trong lao ngục. Người trước từng có được lương bổng và chức vị, người sau thậm chí không thể sống sót bước ra khỏi nhà tù. Nhưng mấy chục năm trôi qua, người ta vẫn còn đọc văn chương của Phương Chí Mẫn, vẫn còn truy hỏi vì sao Khổng Hà Sủng phản bội.
Lịch sử không phải món nợ nào cũng được tính sổ ngay lập tức. Cái giá của một lựa chọn, có khi phải nhiều năm sau mới nhìn rõ.
Trên con đường Trường chinh, có người hy sinh, có người tụt lại, cũng có người phản bội. Khổng Hà Sủng không quyết định được Hồng quân cuối cùng sẽ đi về đâu, nhưng đoạn trải nghiệm hắn để lại nhắc nhở hậu thế rằng: sự an nguy của một đội quân thường không chỉ phụ thuộc vào việc trên chiến trường có bao nhiêu kẻ địch, mà còn phụ thuộc vào việc những người nắm giữ bí mật quan trọng, vào thời khắc then chốt, rốt cuộc đứng về phía nào.